شاهان وام مي‌گرفتند تا مسافرت كنند

روسيه و انگلستان در دوران قاجار از همه ريز و درشت روزگار اقتصادي دولت‌هاي ايران خبر داشتند. آنها مي‌دانستند كه چگونه بايد از شاه‌هاي قاجار امتياز بگيرند. به اين معني كه برخي وقت‌ها با اسلحه و سرنيزه و توپ و تانك تهديد مي‌كردند و زمان‌هايي نيز با دادن وام و اعتبارات. دادن وام به شاهان قاجار راهي براي امتيازگيري بود. دكتر علي رشيدي در جلد اول كتاب «تحولات صد ساله اقتصاد ايران در سايه روابط بين‌الملل»، بخشي از وام‌هاي دريافت شده را فهرست كرده است كه در زير مي‌خوانيد:

1 - استقراض سال 1873 (1290قمري)
در 6آوريل 1873 براي تامين مخارج سفر اول ناصر‌الدين شاه به اروپا وامي به مبلغ 200000ليره با بهره پنج‌درصد از بارون ژوليوس رويتر در لندن دريافت شد. اين مبلغ به صورت برات به عهده صرافان مسكو، پطرزبورگ، برلن، لندن، وين، پاريس، روم و استانبول كه در مسير حركت پادشاه بود پرداخت مي‌شد. بازپرداخت در تهران و به صورت اقساط شش ماهه انجام مي‌شد. از كل اين مبلغ، جمعا پنجاه‌هزار ليره معادل يكصد و بيست و پنج هزار تومان استفاده شد.
2 - استقراض سال 1889 (1306قمري)
در ژانويه 1889 براي تامين مخارج سفر سوم ناصر‌الدين شاه به اروپا مبلغ 40000ليره از ژرژ رويتر فرزند بارون ژوليوس رويتر قرض گرفته مي‌شود و در مقابل امتياز بانك شاهي به رويتر واگذار مي‌شود. رويتر اين مبلغ را از محل آزاد كردن وديعه امتياز سال 1872 رويتر در بانك انگليسي توسط ايران، پرداخت مي‌كند. مدت وام 10 سال و نرخ بهره آن 6درصد است.
3 - استقراض سال 1892 (1309قمري)
مبلغ اين وام پانصد هزار ليره و براي پرداخت خسارت به كمپاني انحصار دخانيات در ايران از بانك شاهي دريافت شد. نرخ بهره آن شش درصد و مدت آن 40سال بود. وثيقه اين وام درآمد گمركات جنوب ايران تعيين گرديده بود. دولت ايران سالانه 12500ليره قسط مي‌پرداخت. بانك شاهي مي‌توانست براي تامين اين مبلغ خود در لندن به نام دولت ايران با انتشار اوراق قرضه، استقراض كند.
4 - وام سال 1900 از روسيه
اولين وام بانك روس به شاه در سال 1900 به مبلغ 5/22ميليون روبل با نرخ بهره 5درصد به مدت 75 سال داده شد. در مقابل دولت ايران قرارداد تجاري‌اي كه بسيار به نفع روسيه بود با آن كشور منعقد كرد. به عنوان تضميني براي بازپرداخت اين وام تمام درآمد گمركات ايران غير از گمركات فارس و بنادر خليج‌فارس گرو گذاشته شد. مقرر گرديد اگر اين درآمدها براي بازپرداخت وام كافي نباشد دولت روسيه حق خواهد داشت اين گمركات را تحت نظارت خود گرفته و حقوق گمركي را مستقيما وصول كند. درآمد گمركات مي‌بايست در بانك روس به امانت گذاشته شود و مي‌بايست بدهي ايران به روسيه بابت وام مذكور قبل از پرداخت‌هاي ديگر از اين محل پرداخت شود. باقيمانده درآمد بعد از شش ماه قابل پرداخت به دولت ايران بود.
ايران همچنين تعهد كرد كه طي 10سال آينده هيچ وامي مگر با رضايت دولت روسيه قبول نكند.
5 - وام سال 1902 از روسيه
دومين وام بانك روس به شاه در آوريل 1902 به مبلغ 10ميليون روبل در مقابل امتياز راه‌آهن تهران تا مرز روسيه و امتيازات گمركي مندرج در قرارداد گمركي 1902 داده شد. وجوه اين وام صرف سفر دوم مظفرالدين شاه به فرنگ شد.
6 - استقراض سال 1903 (1321 قمري)
اين وام از بانك شاهي دريافت شد. مبلغ آن 200000 ليره و مدت آن 20 سال به ضمانت درآمد شيلات و عايدات پست و تلگراف و گمركات جنوب ايران بوده است. نرخ بهره اين وام 5درصد بود. در ماه دسامبر 1904 طبق قرارداد ضميمه قرارداد فوق، 100000 ليره ديگر با همان شرايط از بانك شاهي وام گرفته مي‌شود.
در سال 1906 شاه براي تامين مخارج مبارزه با مشروطه‌‌خواهان مي‌خواست از روسيه و انگلستان قرض كند. روسيه خود در انگلستان در جست‌وجوي فروش اوراق قرضه بود. در سپتامبر 1906 انگلستان موافقت خود را با همكاري با روسيه در دادن قرض به ايران اعلام كرد ولي جزو شرايط وام كنترل قسمتي از ايران توسط هر يك از دو قدرت ذكر شده بود. چون شرايط وام با استقلال ايران مغايرت داشت مورد مخالفت مجلس قرار گرفت. در سال 1907 روسيه براي تامين بودجه سرمايه‌گذاري‌هاي خود در ايران، از انگلستان تقاضاي وام كرد و انگلستان در مقابل امضاي قرارداد 1907 توسط روسيه به آن كشور وام داد. بعد از امضاي قرارداد 1907 دولت روسيه مثل انگلستان براي خود حق وتو نسبت به تمام امتيازات مربوط به منطقه خود قائل شد و از دولت ايران خواست كه در هر موضوع مربوط به شمال ايران، رضايت روسيه قبلا جلب شود. بعد از 1907 احتياجات مادي ايران بي‌نهايت بود و مجلس قادر نبود كه سروصورتي به اوضاع بدهد و دو دولت روسيه و انگلستان ادعا كردند كه ايران حق دارد فقط از آن دو كشور قرض بگيرد.
استقراض پس از مشروطيت
1 - قرض سال 1910 (1328هجري) به مبلغ 314280ليره انگليسي (حدود 1728500تومان) از هندوستان از طريق بانك شاهي با بهره 5درصد به مدت 15 سال.
2 - قرض ناشي از يك كاسه كردن كليه قروض سابق از بانك شاهي سال 1910 (1328هجري) به مبلغ 3396697تومان (نقره).
3 - قرض ناشي از يك كاسه كردن كليه قروض سابق از بانك استقراض روس سال 1911 (1329هجري) به مبلغ شش ميليون تومان (1111100ليره انگليسي به نقره) با بهره 7درصد به مدت 15 سال.
4 - قرض سال 1911 (1329هجري) به مبلغ 1250000ليره طلا از منابع لندن توسط بانك شاهي با بهره 5درصد به مدت 50 سال.
5 - قرض سال 1912 (1330هجري) به مبلغ 200000ليره مشتركا از روس و انگليس با بهره 7درصد كه در شش قسط شش ماهه مستهلك شده است.
6 - قرض سال 1912 (1330 هجري) به مبلغ 50000 ليره مشتركا از روس و انگليس.
7 - قرض سال 1912 (1330 هجري) به مبلغ 150000 ليره مشتركا از انگلستان و هندوستان با بهره 7 درصد. اين وام بدون مدت و به صورت مساعده واگذار شده است.
8 - قرض سال 1913 (1331 هجري) به مبلغ 400000 ليره مشتركا از انگلستان و روسيه با بهره 7درصد با اقساط شش ماهه طي دو سال و نيم مستهلك مي‌شد.
9 - قرض سال 1913 (1331 هجري) به مبلغ 100000 ليره مشتركا از انگلستان و هندوستان با بهره 7درصد بدون سررسيد معين و براي مصارف ژاندارمري.
10 - قرض سال 1914 (1332 هجري) به مبلغ 50000 ليره.
11 - قرض براي خريد اسلحه از كارخانه شيندر پاريس به مبلغ 1200000 تومان در زمان سفر سوم مظفرالدين شاه.
12 - ساير قروض و تعهدات دولت ايران حدود 4ميليون تومان در زمان آغاز جنگ بين‌الملل اول بوده است.
13 - وام 1000000 دلار از آمريكا در سال 1300 شمسي ظرف يكسال از محل درآمد نفت بازپرداخت شد.
14 - وام 5000000 دلار از آمريكا در سال 1302 شمسي.
لازم به تذكر است كه با انجام انقلاب اكتبر در روسيه كليه تعهدات دولت ايران به روسيه تزاري به دولت ايران بخشيده شد. جمع بدهي ايران به انگلستان در سال 1308 شمسي 1614414 ليره بوده است كه تا سال 1327 وام‌ها طبق قرارداد بازپرداخت شد.

   نسخه چاپي      |        بازگشت    |     ارسال خبر به دوستان

وضعیت بازدید از سایت

  کل مراجعین   : 104241266 نفر
  مراجعین امروز  : 149461 نفر