افسانه حساب ذخيره ارزي

مهدي نصرتي
حساب ذخيره ارزي در ايران، يكي از مواردي است كه از نقطه نظر تئوري اقتصاد كلان بسيار مفيد و منطقي به نظر مي‌آيد ولي در عمل به دليل عدم توجه به واقعيت‌هاي اقتصاد سياسي با شكست مواجه شده‌است.

از تاسيس حساب ذخيره ارزي دو كاركرد عمده مدنظر بود: اول اين‌كه به عنوان يك ضربه‌گير در برابر شوك‌ها و نوسانات بازار ناپايدار نفت عمل كند تا در هنگامي كه درآمد نفت بيش از ميزان پيش‌بيني شده است، درآمدهاي مازاد به اين حساب واريز شود تا هم براي مواقعي كه درآمدها كمتر از حد پيش بيني است مورد استفاده قرار گيرد و هم از بزرگ شدن و گسترش بي‌ضابطه دولت جلوگيري كند.هدف دوم و بسيار مهمتر حساب ذخيره ارزي، جلوگيري از بروز بيماري هلندي در اقتصاد كشور است. بيماري هلندي به يك بيان اين است كه صادرات منابع طبيعي (مانند نفت و گاز) و افزايش ورود ارز به داخل كشور، موجب تقويت ارزش پول داخلي و در نتيجه تضعيف صنعت داخلي و تضعيف توليدات قابل تجارت با دنياي خارج در مقايسه با بخش غير صادراتي مي‌شود. براي جلوگيري از اين عارضه بايد از ورود يكباره ارز حاصل از صادرات نفتي به كشور جلوگيري شود.با وجود نقش مهمي كه حساب ذخيره ارزي دارد، اما در عمل و پس از چند سال از تاسيس آن شاهد عدم موفقيت آن هستيم، به طوري كه در طول سال به بهانه‌هاي مختلف از اين حساب برداشت صورت مي‌گيرد، بودجه دولت هر سال بزرگ‌تر مي‌شود، صنعت كشور تضعيف شده و شاهد تورم در بخش غيرصادراتي (مانند مسكن) هستيم.
اما دلايل عدم موفقيت حساب در ايفاي نقش‌هاي خود چيست؟ حساب ذخيره ارزي همواره در معرض دو گونه تهديد است: اول، رقابت از سوي بخش‌هاي مختلف همچون صنعت، بهداشت، آموزش و غيره كه هر يك در پي به دست آوردن سهمي از اين سفره هستند. اما تهديد مهم‌تر از ناحيه رقابت براي محبوبيت سياسي در فرآيند تغيير دموكراتيك دولت‌ها است.
در كشوري كه اتكاي عمده آن به درآمدهاي نفتي است و هركس بيشتر خرج كند محبوب‌تر است، ايستادگي در برابر وسوسه خرج نكردن بسيار دشوار است. در يك كشور غيردموكراتيك ولي با ثبات همچون كويت چنين دغدغه‌اي وجود ندارد ولي در كشوري كه در آن به طور مستمر انتخابات برگزار ‌مي‌شود، تئوري انتخاب عمومي (public choice) به ما مي‌گويد كه سياستمداران نيز همچون ساير آحاد جامعه درپي حداكثر كردن محبوبيت خود هستند و به گونه‌اي تصميم‌گيري مي‌كنند كه شانس برنده شدن خود در انتخابات بعدي را افزايش دهند. در اين شرايط هزينه كردن مازاد درآمدها به معني محبوبيت بيشتر (حداقل در كوتاه‌مدت) و در مقابل عدم هزينه كردن آن به معني به ارث گذاشتن اين منابع براي رقبا است.نقطه ضعف مهم حساب ذخيره ارزي اين است كه بدون توجه به دنياي واقعي پي‌ريزي شده است. جوزف استيگليتز در كتاب معروف خود «جهاني‌سازي و مسائل آن» عبارت جالب‌توجهي دارد: «اينكه بگوييم سياست‌ها درست بودند ولي بد اجرا شدند حرف بي‌معنايي است. سياست اقتصادي نبايد طوري تنظيم شود كه فقط بر يك دنياي آرماني قابل اطلاق باشد. بلكه بايد بر دنيا به همان ترتيب كه هست قابل اجرا باشد.» حساب ذخيره ارزي با سازوكار فعلي راه به جايي نخواهد برد و تنها باعث غيرشفاف‌تر شدن بودجه مي‌شود، مگر اينكه ملاحظات دنياي واقعي ما در آن در نظر گرفته شود.

   نسخه چاپي      |        بازگشت    |     ارسال خبر به دوستان

وضعیت بازدید از سایت

  کل مراجعین   : 104256094 نفر
  مراجعین امروز  : 233 نفر