نگاه اقتصادي به عيدي دادن

علي سرزعيم
در مواقع عيد خصوصا عيد نوروز رسم متداول هديه دادن و هديه گرفتن است. با وجود اينكه بزرگ‌ترها برقرار كردن موازنه در هديه دادن را با دقت مراقبت مي‌كنند، اما با اينحال لطف هديه دادن و گرفتن چيز ديگري است.

آيا اقتصاددانان با نگاه خشك شان به مسائل اقتصادي در مورد هديه دادن و گرفتن حرفي دارند؟ پاسخ به اين سوال مثبت است. نخستين باروالد فوگل استاد اقتصاد دانشگاه ييل با درج مقاله‌اي تحت عنوان «رفاه از دست رفته كريسمس» در مجله وزين امريكن اكونوميك ريويو توجه عموم را به اين مقوله جلب كرد. پس از آن مجله اكونوميست در سال 2001 همين مساله را مجددا مطرح كرد.
همه مي‌دانيم كه هديه دادن به منظور خوشحال كردن طرف ديگر است و هديه‌دهنده وقتي رضايت بيشتري كسب مي‌كند كه احساس كند نيازهاي طرف مقابل خود را به خوبي شناسايي كرده و با خريد كالايي آن را بر آورده ساخته است. مشكلي كه در اين فرآيند وجود دارد آن است كه هر كس بيش از ديگري از نيازها و ارجحيت‌ها و اولويت‌هاي خود آگاه است. لذا خريد كردن براي ديگري با اين خطر همراه است كه شايد كالاي هديه داده شده با ذائقه فرد مقابل همسان و سازگار نباشد. در اين حالت هديه به كناري انداخته شده و بلااستفاده مي‌ماند. از آن بدتر ذوق اوليه هديه‌گيرنده به ياس و حتي شايد دلخوري بدل شود. اگر اين تحليل درست باشد، طبيعي است كه توصيه هميشگي اقتصاددانان به كار مي‌آيد. بهترين هديه به ديگران پرداخت پول نقد است. با پرداخت پول نقد هر كس قادر است به بهترين نحوي نيازهاي خود را شناسايي كرده و آن را بر آورده سازد. كساني كه اقتصاد خرد خوانده‌اند به خوبي مي‌دانند كه چطور با استفاده از ابزارهاي رياضي و مفاهيمي‌چون منحني بي‌تفاوتي، نشان دهند كه پرداخت نقدي بيش از پرداخت كالايي معادل مي‌تواند فرد را به سطح مطلوبيت بالاتري رهنمون شود. نوآوري دكتر والد فوگل در اين بود كه سعي كرد ناكارايي موجودر هديه دادن را تخمين زند. براي اين مقصود از دانشجويان خود سوال كرد كه تخمين بزنيد بابت كل هدايايي كه دريافت كرده‌ايد، چه ميزان هزينه شده است. سپس از آنها سوال مي‌كند كه آنها حاضرند چقدر پول بابت اين هدايا پرداخت كنند. با كمال تعجب مشخص شد كه به طور متوسط اكثر پاسخگويان حاضر نيستند بيش از 90درصد هزينه خريد هدايا را پرداخت كنند. اين به آن معني است كه از ديد آنها هدايا دريافت به اندازه 90 درصد قيمت واقعي ارزش دارند و 10درصد مابقي بي‌ارزش است. به عبارت ديگر هديه دهندگان هزينه 10درصد را پرداخت كرده‌اند اما نفعي براي آن ايجاد نشده است. اين 10درصد هدر رفته دقيقا همان چيزي است كه اقتصاددانان به آن رفاه از دست رفته مي‌گويند. از آنجا كه مي‌توان از اين 10درصد استفاده كرد بدون اينكه وضع كسي بدتر شود، به آن رفاه از دست رفته گفته مي‌شود. حال اگر تخميني از كل هزينه‌هاي انجام شده براي هديه دادن بدست آيد، مشخص مي‌شود كه اين 10درصد چه عدد بزرگي خواهد شد.
براي اين استدلال كه حالت كلي دارد، چند استثنا مي‌توان برشمرد. نخست آنكه گاهي هدايا از جمله چيزهايي است كه شخص هديه‌گيرنده به كلي از آن بي‌خبر است و اين هديه مي‌تواند عرصه جديدي را پيش روي فرد بگشايد. مثلا ممكن است فرد به كلي از شعر معاصر غافل باشد و هديه دادن يك كتاب شعر خوب از شعراي توانمند معاصر، فرد را به اين عرصه جالب جذب كند. به اين ترتيب هديه دادن مي‌تواند بر روي ارجحيت‌هاي فرد تاثيرگذارد و آنها را دستخوش تغيير كند. گاه چيزي هديه داده مي‌شود كه دسترسي فرد هديه‌گيرنده به آن كالا محدود است. مثلا كسي به مسافرتي مي‌رود و سوغاتي جالب با خود مي‌آورد و هديه مي‌دهد. در اين حالت دادن پول نقد نمي‌تواند به اندازه هديه موجب رضايت فرد شود.گاه هديه دادن روشي براي سيگنال دادن به طرف مقابل است كه هديه دهنده چقدر از وي شناخت دارد و چقدر به نظام ترجيحي وي دقت داشته است. هديه در اين مواقع خبر از اطلاعات نهاني ديگري مي‌دهد و از اين حيث اهميت مي‌يابد. در واقع انتخاب درست هديه خبر از اين واقعيت مي‌دهد كه فرد واقعا چقدر به او علاقه‌مند است و چقدر اولويت‌هاي او را مدنظر قرار داده است. بدون هديه دادن، آگاهي كسب كردن از اين مساله شايد دشوار باشد. البته بايد به اين واقعيت نيز توجه داشت كه شرايط هديه دادن و گرفتن مي‌تواند چيزي بر ارزش ذاتي كالا بيافزايد مثلا اهميت حلقه نامزدي بيش از قيمت اسمي ‌آن است. اين سمبل براي افراد به مراتب بيش از ارزش بازاري آن مي‌ارزد چرا كه دلالت بر زمان، مكان و مفهومي ‌دارد كه در حلقه‌هاي مشابه ديگر يافت نمي‌شود.

   نسخه چاپي      |        بازگشت    |     ارسال خبر به دوستان

وضعیت بازدید از سایت

  کل مراجعین   : 104246199 نفر
  مراجعین امروز  : 154355 نفر