جواد حسین‌زاده
مدیرکل دفتر حساب‌های اقتصادی مرکز آمار ایران
نظام آماری شکل گرفته و رسمیت یافته در دنیا، به‌صورتی است که کمیسیون آماری سازمان ملل (UNSD) در تمام زمینه‌های مربوط ملزم و موظف است طبقه‌بندی‌ها، تعاریف و مفاهیم و دستورالعمل‌ها را طی فرآیندی استانداردسازی کند و برای اجرا و استفاده در اختیار سازمان‌های آماری کشورها قرار ‌دهد. کشورهای عضو نیز موظف به پیاده‌سازی و رعایت این استانداردها هستند. بخشی از فرآیند اشاره‌شده همکاری و تعامل با سایر واحدها و نهادهای بین‌المللی را شامل می‌شود.

به‌عنوان مثال نظام حساب‌های ملی (SNA) سال ۱۹۹۳ که دستورالعمل تهیه و تدوین حساب‌های ملی است، با محوریت کمیسیون آماری سازمان ملل و با همکاری نهادهای دیگری همچون اداره آمار جامعه اروپا (EUROSTAT)، صندوق بین‌المللی پول(IMF)، سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه (OECD) و بانک جهانی تهیه شده است. در حال حاضر نیز که دستورالعمل مذکور مورد بازنگری قرار گرفته هماهنگی‌های لازم از طرف کمیسیون مذکور برای پیاده‌سازی نظام حساب‌های ملی ۲۰۰۸ صورت گرفته‌است و واحدهای آماری کشورهای عضو از جمله مرکز آمار ایران برای تهیه حساب‌های ملی به آن استناد می‌کنند. همسو با شرایط جهانی و براساس آزموده‌ی سایر کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، در نظام آماری ایران نیز براساس قانون، این نقش بر عهده مرکز آمارایران نهاده شده است و سایر نهاد‌ها با توجه به غیر آماری بودن آنها، تنها مجوز تولید اطلاعات در حیطه وظایف خود را با نظارت مرکز آمار (مطابق آیین‌نامه نظارت مصوب شورای‌عالی آمار) بر عهده دارند. به‌عبارت خاص، تنها مرجع انتشار آمار رسمی مرکز آمار ایران است.

از دیگر سوی در فرآیند توسعه، همراه با رشد و توسعه اقتصادی و گسترش دامنه فعالیت‌های بانک‌های مرکزی و نیز فرآیند تخصصی شدن امور در کشورهای مختلف، وظیفه تهیه حساب‌های ملی و شاخص‌های قیمت از دستور کار بانک‌های مرکزی خارج شده و مراکز آماری به‌صورت تخصصی متولی این امر شده‌اند.

براساس آخرین گزارش کمیسیون آمار سازمان ملل در سال ۲۰۰۴ سازمان متولی تهیه و انتشار رسمی آمار حساب‌های ملی در سطح جهان، ۷/ ۷۸ درصد توسط مراکز آماری، ۲/ ۱۱ درصد بانک مرکزی و ۱/ ۱۰ درصد توسط سایر سازمان‌ها بوده است.

همچنین تجربه تاریخی کشورهای جهان نشان می‌دهد که در فرآیند توسعه و با گذشت زمان کشورهای بیشتری وظیفه تهیه شاخص‌های قیمت را به مراکز آمار محول کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای‌که از میان ۱۵۴ کشور جهان در ۸۰ درصد از کشورها، مسوولیت تهیه و انتشار نرخ تورم به‌عهده مرکز آمار، ۶ درصد بانک مرکزی (جمهوری دومینیکن، هندوراس، اردن، مکزیک، نپال، پاراگوئه، روآندا، ونزوئلا، وانواتو) و ۱۴ درصد سایر دستگاه‌ها است. این آمار بیانگر مزیت آشکار مراکز آمار در عهده‌دار بودن تهیه و انتشار شاخص‌های قیمت هستند.


مزیت‌های قانونی مرکز آمار ایران

• ماده ۳ قانون تاسیس مرکز آمار ایران مصوبه سال ۱۳۵۳ به صراحت تهیه حساب‌های ملی و شاخص‌های قیمت را به‌عهده این مرکز گذاشته است.


• در ماده 7 قانون مرکز آمار، صراحتا بر بی‌طرفی و محرمانه بودن اطلاعات نزد این مرکز تاکید شده ‌است و افراد حقیقی و حقوقی مکلف به ارائه اطلاعات به این مرکز شده‌اند.


یادآور می‌شود رسالت اصلی بانک مرکزی حفظ ثبات ارزش پول، تعادل موازنه پرداخت‌ها و رشد مداوم اقتصادی از طریق اجرای سیاست‌های پولی است؛ بنابراین انتشار رسمی نرخ رشد اقتصادی و نرخ تورم توسط بانک مرکزی اصل بی‌طرفی (اولین اصل از اصول بنیادی آمارهای رسمی توصیه شده توسط کمیسیون آمار سازمان ملل) را نقض می‌کند.


تخصصی بودن مرکز آمار ایران

• مرکز آمار ایران سازمان متخصص تولید آمار است و تشکیلات آن با محوریت حساب‌های‌ ملی و شاخص‌های قیمت سازماندهی شده است.


• اخذ گواهینامه بین‌المللی سیستم مدیریت کیفیت مبتنی‌بر 2000 -9001 ISO و اخذ استاندارد ملی در تهیه، اجرا، استخراج و انتشار طرح‌های آمارگیری کشور از سازمان ملی استاندارد ایران.


• تبعیت از تعاریف و مفاهیم بین‌المللی و سازگاری با استانداردهای نظام حساب‌های ملی کمیسیون آماری سازمان ملل.


• وجود فرآیند نظارت و کنترل کیفیت.


• استاندارد سازی تعاریف و مفاهیم آماری براساس توصیه‌های بین‌المللی و با همکاری دستگاه‌های موضوعی توسط این مرکز صورت می‌پذیرد و این مرکز مرجع کنترل و نظارت بر فعالیت‌های انجام شده در این زمینه است.


پایه‌های آماری و ویژگی‌های آمارهای اقتصادی مرکز آمار ایران

۱- طرح هزینه و درآمد خانوار با حدود ۴۰ هزار خانوار نمونه در کل کشور که نتایج آن در تهیه حساب‌های ملی و تهیه سبد شاخص قیمت مصرف‌کننده به‌کار می‌رود، پوشش کامل شهری و روستایی دارد.


2- انجام سرشمار‌ی‌های عمومی همچون سرشماری عمومی کشاورزی که منحصرا توسط این مرکز انجام می‌شود و نتایج آن به‌همراه نتایج حاصل از بسیاری طرح‌های آماری دیگر در زمینه فعالیت‌های متفاوت کشاورزی و دامداری، اطلاعات جامع و کاملی را در اختیار حساب‌های ملی و شاخص قیمت‌ها قرار می‌دهد.


۱- طرح آمارگیری از کارگاه‌های صنعتی ۱۰ کارکن و بیشتر که نتایج آن برای تهیه حساب‌های ملی و شاخص‌های قیمت تولید‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرد، سالانه با مراجعه به‌حدود ۱۶ هزار کارگاه اجرا می‌شود و دارای پوشش کامل جغرافیایی و فعالیتی است. به‌علاوه طرح آمارگیری از کارگاه‌های زیر ۱۰‌نفر کارکن و خانوارهای دارای فعالیت‌های صنعتی که هر چند سال یکبار انجام می‌شود تکمیل‌کننده اطلاعات مورد نیاز بخش صنعت است.


2- طرح سرشماری از معادن کشور که نتایج آن برای تهیه حساب‌های ملی شاخص‌های قیمت تولید‌کننده به‌کار می‌رود سالانه با مراجعه به تمامی معادن فعال کشور اجرا می‌شود و دارای پوشش کامل جغرافیایی و فعالیتی است.


۳- سایر طرح‌های آمارگیری ویژه حساب‌های ملی، منطقه‌ای و شاخص‌های قیمت (سالانه حدود ۶۰ طرح) که دارای پوشش کامل جغرافیایی است.


4- آمارهای بخش دولت در حساب‌های ملی و منطقه‌ای که با استفاده از حدود 60 هزار رکورد عملکرد دستگاه‌ها اخذ شده از خزانه‌داری کل محاسبه می‌شود.


۵- در تهیه حساب‌های ملی علاوه‌بر آمارهای برشمرده، آمار ثبتی دستگاه‌ها و صورت‌های مالی بنگاه‌های اقتصادی اخذ و مورد استفاده قرار می‌گیرد.


علاوه‌بر اینها فعالیت‌های گسترده و سازگار با یکدیگر در زمینه حساب‌های ملی در مرکز انجام می‌گیرد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:


• تهیه حساب‌های ملی فصلی (به تفکیک ۴ فصل) به قیمت‌های جاری و ثابت به روش تولید در سطح ۱۵ رشته فعالیت و روش هزینه، با بهره‌گیری از طرح‌های آماری و اطلاعات آمارهای ثبتی دستگاه‌ها و مطابق با آخرین استاندارهای بین‌المللی


• تهیه حساب‌های منطقه‌ای و محاسبه ارزش افزوده 72 رشته فعالیت اقتصادی و GDP سالانه برای 31 استان کشور به قیمت‌های جاری که منحصرا توسط مرکزآمار ایران تهیه می‌شود، کاملا سازگار با حساب‌های ملی است و از نگاه جزء به کل (مجموع استان‌ها) وکل به جزء بهره می‌گیرد. به‌عبارت دیگر حساب‌های ملی مرکز صرفا از اطلاعات کل کشوراستفاده نکرده؛ بلکه از ساختار اجرایی مستحکمی که در تمامی استان‌ها و در معاونت آمار سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان‌ها از سال‌های پیش ایجاد شده، بهره می‌گیرد. این واحدها مسوول تهیه آمار استانی با اجزایی گسترده هستند.


• تهیه شاخص‌های میزان تولید کشاورزی،‌ صنعت و معدن در هر فصل، با اجرای طرح‌های فصلی و مراجعه به بیش از ۳۸۰۰ واحد آماری.


• تهیه جداول داده - ستانده سال‌های 53، 65، 70 و 80 و 90 براساس نیاز کاربران.


• تهیه حساب‌های اقماری مختلف که علاوه‌بر سازگاری با حساب‌های ملی بر قوت این حساب‌ها می‌افزاید (حساب‌های اقماری گردشگری، سلامت، ICT و تعاون)


براساس قابلیت‌ها و توانمندی‌های مرکز آمار ایران که در سطور فوق تنها به بخشی از آنها اشاره شده‌است، این مرکز تنها نهاد رسمی انتشار آمارهای کشور است. گرچه در این راستا لازم است از تمامی دستگاه‌های اجرایی کشور بهره‌گیری شود. با توجه به اینکه آمار از جمله امور حاکمیتی است، تشتت آماری منجر به کاهش سرمایه اجتماعی شده و اعتماد عمومی را نسبت به آمارهای رسمی کشور کاهش می‌دهد؛ بنابراین لازم است به قوانین تدوین شده در حوزه انتشار آمارهای رسمی که از آن جمله می‌توان به ماده 54 قانون برنامه پنجم توسعه اشاره کرد، احترام گذاشته شود.

در پایان لازم است اشاره شود که سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در نظام آماری کشور از طریق شورای‌عالی آمار صورت می‌گیرد و از مصوبات آخرین جلسه این شورا که با حداکثر آرا تصویب شد، تاکید مجدد درخصوص مرجعیت مرکز آمار ایران در تهیه، اعلام و انتشار آمارهای رسمی کشور است.